Pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej było przedmiotem znacznych rozważań sądowych w ciągu ostatnich czterech do pięciu lat. W tym okresie zapadło wiele orzeczeń dotyczących tej kwestii. Niniejszy artykuł koncentruje się na dwóch z nich i przedstawia je w odpowiednim kontekście.
D v E – pozbawienie władzy rodzicielskiej
[2021] EWFC 37
Jednym z przykładów jest sprawa D v E, rozstrzygnięta w 2021 roku, dotycząca pozbawienia władzy rodzicielskiej. W tej sprawie ojciec odbywał długoterminową karę pozbawienia wolności za przestępstwa związane z przemocą. Dziecko miało osiem lat i mieszkało z matką.
Matka wystąpiła, obok innych wniosków, o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej nad córką. Ojciec nabył władzę rodzicielską poprzez wspólną rejestrację na akcie urodzenia dziecka.
Podstawą wniosku matki były skazania ojca za przestępstwa z użyciem przemocy, jego wysoce kontrolujące i przemocowe zachowanie wobec matki oraz fakt, że nawet przebywając w zakładzie karnym mógł nadal wywierać nad nią kontrolę. Pomimo osadzenia w więzieniu ojciec zachował władzę rodzicielską, co oznaczało, że matka w dalszym ciągu musiała uzyskiwać jego zgodę na kluczowe decyzje dotyczące dobra dziecka. Obejmowało to m.in. kwestie szczepień, wyjazdów zagranicznych oraz edukacji.
Ze względu na kontrolujące i przemocowe zachowania ojca sytuacja ta powodowała u matki lęk i niepewność co do tego, czy ojciec wyrazi zgodę na takie decyzje. Sąd stwierdził, że w tych okolicznościach wymaganie od matki konsultowania się z ojcem byłoby nie do zniesienia. Byłoby to destabilizujące i mogłoby potencjalnie wpłynąć na bezpieczeństwo oraz stabilność dziecka.
Uwzględniając wszystkie te okoliczności, sąd uznał, że pozostawienie ojcu władzy rodzicielskiej byłoby szkodliwe dla dobra dziecka. W konsekwencji sąd zdecydował o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej, uznając, że takie rozstrzygnięcie leży w najlepszym interesie dziecka.
Re EMP (A Child) – pozbawienie władzy rodzicielskiej i brak kontaktu
[2024] EWFC 12 (B)
Istnieje również nowsze orzeczenie z 2024 roku dotyczące pozbawienia władzy rodzicielskiej oraz ustanowienia „braku kontaktu”, a mianowicie sprawa Re EMP (A Child).
W tej sprawie matka i ojciec pozostawali przez pewien czas w związku. Sędzia ustalił, że ojciec dopuścił się zgwałcenia matki oraz innych form przemocy seksualnej, a także przemocy fizycznej i psychicznej.
Rozpoznając wniosek ojca o kontakt z dzieckiem, sąd uznał, że nie leży w najlepszym interesie dziecka utrzymywanie jakiegokolwiek kontaktu z ojcem, w tym nawet kontaktu pośredniego. Ojciec nie wykazał żadnej skruchy ani uznania dla swoich czynów. Chociaż deklarował gotowość podjęcia terapii rodzinnej, sędzia zakwestionował sens takiego rozwiązania, wskazując, że ojciec całkowicie zaprzecza ustaleniom poczynionym przez sąd.
Matka wystąpiła o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej z bardzo podobnych powodów jak w sprawie D v E. Biorąc pod uwagę ustalenia dokonane wobec ojca oraz jego odmowę ich zaakceptowania, dalsze wykonywanie przez matkę władzy rodzicielskiej byłoby niezwykle utrudnione, gdyby ojciec nadal był formalnie zaangażowany poprzez zachowanie własnej władzy rodzicielskiej.
Ponownie – podobnie jak w poprzedniej sprawie – sędzia zdecydował o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej. Również w tej sprawie ojciec nabył władzę rodzicielską poprzez wspólną rejestrację na akcie urodzenia dziecka.
Ramy prawne pozbawienia władzy rodzicielskiej
Istotną kwestią przy składaniu wniosku o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej jest ustawowy schemat wynikający z ustawy Children Act. Ustawa ta określa okoliczności, w których możliwe jest pozbawienie władzy rodzicielskiej, w zależności od tego, w jaki sposób ojciec nabył ją pierwotnie.
Jeżeli władza rodzicielska została nabyta poprzez wspólną rejestrację na akcie urodzenia, umowę o władzę rodzicielską, postanowienie sądu przyznające władzę rodzicielską lub postanowienie dotyczące ustaleń opiekuńczych nad dzieckiem, zastosowanie ma art. 4(2)(a) Children Act.
Jednakże art. 4(2)(a) wyraźnie wyłącza ojców, którzy nabyli władzę rodzicielską poprzez małżeństwo lub związek partnerski. Nawet po rozwodzie lub rozwiązaniu związku partnerskiego ojciec zachowuje władzę rodzicielską, a sąd nie ma kompetencji do jej odebrania.
Gdyby fakty w opisanych powyżej sprawach były identyczne, lecz ojciec nabył władzę rodzicielską poprzez małżeństwo, sytuacja prawna wyglądałaby inaczej. Sąd nie miałby wówczas uprawnienia do pozbawienia go władzy rodzicielskiej.
P (Parental Responsibility) i kwestie praw człowieka
Zagadnienie to było przedmiotem analizy i zakwestionowania w sprawie P (Parental Responsibility) rozpoznanej przez Sąd Apelacyjny. Kluczowym pytaniem było, czy brak możliwości pozbawienia władzy rodzicielskiej ojca, który nabył ją poprzez małżeństwo, jest zgodny z prawami człowieka, zważywszy że władza ta może zostać odebrana, gdy została nabyta w inny sposób, np. poprzez wspólną rejestrację na akcie urodzenia.
Sprawa ta uwypukla fakt, że w sytuacji, gdy rodzice byli małżeństwem lub pozostawali w związku partnerskim, sąd nie ma kompetencji do pozbawienia władzy rodzicielskiej ojca ani drugiego rodzica tej samej płci. Matka argumentowała, że takie rozwiązanie prawne dyskryminuje matki pozostające w małżeństwie, naruszając ich prawa człowieka.
Sąd orzekł jednak, że istnieją inne środki pozwalające w praktyce osiągnąć zbliżony rezultat, takie jak zakaz określonych działań (Prohibited Steps Order) lub rozstrzygnięcie konkretnej kwestii (Specific Issue Order). Sąd wskazał, że w każdej sprawie posiada uprawnienie do ograniczenia lub kontrolowania wykonywania władzy rodzicielskiej poprzez takie orzeczenia, a także do wzmocnienia możliwości wykonywania władzy rodzicielskiej przez drugiego rodzica.
Przykładowo, w sprawie P v D (2014) sąd zauważył, że w wyjątkowych przypadkach możliwe jest wydanie zakazu obejmującego całkowite powstrzymanie rodzica od podejmowania jakichkolwiek działań w ramach wykonywania władzy rodzicielskiej.
Jednakże w sprawie P (Parental Responsibility) matka argumentowała, że całkowite pozbawienie władzy rodzicielskiej stanowiło – jak to określiła – „złoty standard” oczekiwanego rozstrzygnięcia. Sąd przyjął odmienne stanowisko, uznając, że sam fakt pozostawania w małżeństwie lub związku partnerskim ustanawia fundamentalną różnicę, która jest konsekwentnie utrzymana w całym schemacie legislacyjnym.
